Nobel mükafatçısı-Patrick Modiano

Nobel Ədəbiyyat Mükafatı, Fransız romançı Patrick Modiano'ya verildi. Kitab bazarının toplulaşdığı və bədii yaradıcılığın bu kütlənin arxasına ilişdiyi bir dünyada, əlbəttə Nobel ədəbiyyat komitəsinin qərarı çox müzakirə olunacaq. Nobel ədəbiyyat mükafatının favorit iki adı, Ngugi wa Thiong'o və Haruki Murakami ala bilmədilər. Yenə digər namizədlər, Svetlana Aleksiyeviç və Suriyalı şair Adonis də əlləri boş döndü. Nobel ədəbiyyat mükafatları, dünyanın ən prestijli ədəbiyyat mükafatları arasında göstərilir. Bu prestiji yalnız mükafat olaraq verilən pulun miqdarı müəyyənləşdirmir əlbəttə. Digər tərəfdən bu məbləğin təsirinin də az olmadığı düşünülə bilməz. Lakin Nobel ədəbiyyat komitəsi, hər zaman müəyyən bir xüsusiyyətin üzərindəki yazıçıları mükafata layiq görər. Bu vəziyyət başımızı qarışdırar: O varkən, niyə o. Bu əslində sənətin təbiətiylə əlaqədar bir vəziyyətdir. Çox əhəmiyyətli yazarların bu ədəbiyyat mükafatına sahib olmaması canımızı sıxa bilər; amma ədəbiyyatın gücünü təyin edən tək bir birbaşa və qanundan də söz etmək mümkün deyil. Ədəbiyyat tarixinin bir çox qeyri-adi adı, bu mükafata dəyər yoxdur, hətta bəziləri namizəd belə gösterilməmişlər. Tolstoy, Joyce, Proust kimi, ədəbiyyat tarixində adları yeni yol və xatırlanan adlar, bu mükafatı ala bilməmişlər. Bu vəziyyət yalnız ədəbiyyat üçün söz mövzusu deyil. Eyni şəkildə kinoda da bənzər bir cədvəl var. Məsələn Martin Scorsese kimi bir rejissor, Akademiyadan ən yaxşı rejissor mükafatını 2006-ci ildə ala bilmişdir. Halbuki otuz il əvvəl, 1976-ci ildə, Taksi Driver filmiylə bu mükafatı alması lazım idi, deyilmi? Yaxşı o il mükafat, hansı filmə getdi deyərsiniz? Rocky filminə ...

Mükafatların siyasiliyi

Mükafatların siyasi bir tərəfi olduğu da şübhə doğurmayan bir gerçək. Məsələn, Winston Churchill, ədəbiyyat mükafatı almışdır. Akademiyanın mükafatı vermə səbəbi kimi bu cümlələr diqqətimizi çəkər: '... uca insani dəyərləri qoruyarkən parlaq xatibliyi ...' Hər şeyə baxmayaraq, mükafatlar mövzusundakı bu qədər müzakirəyə baxmayaraq, akademiya müəyyən səviyyənin altına nadir hallarda enmişdir; amma heç enməmişdir deyə bilmərik. Digər tərəfdən Yeats, Bekon, Faulkner, Camus və Sartr kimi yazar və şairləri mükafatlandırmaqdan da geri qalmamışdır.
Mükafat alan yazar və şairlərin ölkələrini araşdırdığımızda, Fransızların mükafat mövzusunda xeyli şanslı olduğunu görərik: Sully Prudhomme, Frédéric Mistral, Romain Rolland, Anatole France, Ivan Bunin, Roger Martin du Gard, André Gede, François Mauriac, Albert Camus, Saint-John Perse, Jean-Paul Sartre, Claude Simon, Gao Xingjian və son olaraq Patrick Modiano.

'Dövrümüzün Proust'u

Modiano, çox bilinən bir yazar deyil. Yaxşı kimdir Modiano? 1945 İyulunda Parisdə doğulmuşdur. Flaman bir ana ilə Yəhudi mənşəli bir ataya malikdir. On yeddi yaşından sonra, rəsmi təhsilini tamamladıqdan sonra beş il bakalavr təhsili almışdır. Ailəsindən ayrıldıqdan sonra kitab sataraq pul qazanmışdır. Bəzi əhəmiyyətli yazar və şairlərin, Paul Valery, Alain Robbe Grillet'in əsərlərini əl yazısıyla kopiya etmişdir. Sonrakı illərdə kitablar yazaraq və müxtəlif mədəni layihələrdə iştirak edərək sənət həyatını davam etdirmişdir. Fransada tanınan bir yazar lakin ingilis dilli dünyada çox naməlum. Bizim ölkəmizdə də nə oxuma siyahılarında nə də yazar tövsiyələrində adına rastlamadığımız bir addır. Nobel ədəbiyyat komitəsi, onu 'dövrümüzün Proust'u olaraq' xarakterizə etdi. Halbuki akademiya, Proust'a Nobel Ədəbiyyat mükafatı verməmişdi. Digər tərəfdən mükafat alan fransızlardan biri Andre Gide, Proust'un Parolun zaman icazə adlı böyük romanını, roman olaraq qəbul etməmişdi. Modiano, öz həyatının dərinliklərini, gizli qalmış xatirələri oxucularla paylaşan müasir yazıçılardan biridir. Komitənin Proust vurğusu bu üzdəndir. Bildiyiniz kimi Proust, qısa sürən həyatı boyunca, altı kitabdan ibarət olan tək bir roman yazmışdır. Modiano'da 'yazı həyatım boyunca (45 il) həmişə eyni kitabı yazdığımı hiss etdim' deyərkən bənzər bir səyi dilə gətirmişdir. Bu tip yazarlar öz xüsusi həyatlarındakı universal mövzular bəzən qurğuyla, bəzən də olduğu kimi köçürərlər. Həyatlarındakı zədənin izlərini, onu yazaraq silməyə çalışırlar. İnsani xüsusiyyətləri, bir az şişirdilmiş tonda dilləndirirlər. Buna görə, günümüzün oxucusunun marağını çəkəcək bir yazar deyil Modiano. Mükafatı alması sürpriz olaraq qiymətləndirə amma ona pis bir yazar demək də çətindir. Bu tip yazarlar üçün ən çətin şey, poetik sərhədləri aşmaqdır. Görə bildiyimiz qədəriylə, bizim kimi ölkələrinin mədəni yönləriylə çox da maraqlanmır Avropalılar. İnsanı anlama və izah etmə mövzusunda fərqli pəncərələr açma qabiliyyətini mükafatlandırmağa davam edirlər. Avropa mədəniyyətinin ən təsirli istiqamətləri isə insanı anlama məsələsini ciddiliklə ələ alması və bu nöqtədəki səyləri hər zaman dəstəkləməsidir.


Mənbə_yenisafak.com.tr


comments powered by Disqus